21 Aug 2019   |   
logo
विचार

पूर्वीय दर्शनमा इश्वरीय सत्ता एवम् शाश्वत सिद्धान्त



विचार   27 पटक पढिएको   डा. सम्राट तुम्बाहाङ्फे     
विषय प्रवेशः कुनै पनि वस्तुको वास्तविकता बुझ्ने कोसिस नै दर्शन हो । जड र चेतनाको सुक्ष्म भन्दा पनि सुक्ष्म तत्वलाई केलाएर देखाउनुलाई दर्शन भनिन्छ । पूर्वीय दर्शनमा ईश्वरसम्बन्धी व्यापक चिन्तन गरिएको छ । पूर्वीय दर्शनको मूल प्राज्ञिक स्रोत वेदलाई मानिन्छ । वेदलाई प्रामाणिक मान्ने दर्शनहरु आस्तिक हुन् भने प्रमाणिक नमान्नेहरु नास्तिक दर्शन भित्र पर्दछन् । आस्तिक दर्शनले ईश्वरको अस्तित्व र परलोकप्रति विश्वास गर्दछ । साङ्ख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, मिमांस र वेदान्त दर्शन आस्तिक दर्शन हुन् । यिनै छ वटा दर्शनहरुमा रहेका सारको सङ्क्षेपमा निम्न चर्चा गरिन्छ ।

पूर्वीय दर्शनमा इश्वरीय सत्ता एवम् शाश्वत सिद्धान्त


१) साङ्ख्य दर्शनको सारः

– साङ्ख्य दर्शनका प्रणेता महर्षी कपिल हुन् । इ.पू. सातौं शताब्दीतिर प्रार्दुभाव भएको साङ्ख्य दर्शनले तत्कालीन समयमा प्रचलित तन्त्र परम्पराबाट प्रभावित भई प्रकृति र पुरुषको भेद ज्ञान नै सम्यक ज्ञान मानेको पाइन्छ । प्रकृति र पुरुषको भेद ज्ञान पछि मोक्ष प्राप्त हुन्छ भन्ने साङ्ख्य दर्शनको मान्यता रहेको पाइन्छ ।

– सम्पूर्ण संसारको सृष्टिकर्ता प्रकृति र यसको भोक्ता पुरुष (जीवात्मा) लाई मान्ने साङ्ख्य दर्शनले सुरु सुरुमा विशुद्ध भौतिक चिन्तन धारामा खडा भएको दर्शन हो । पछि आएर यसले इश्वरीय सत्तालाई एवम् वेदलाई प्रामाणिक आधार स्वीकार गरी अध्यात्मवादी धाराको कित्तामा उभिन पुगेको देखिन्छ ।

२) योग दर्शनको सारः

– यो दर्शनका प्रणेता महर्षी पतञ्जलि हुन् । यसलाई पातञ्जल दर्शन पनि भनिन्छ । योग सूत्रमा जम्मा १९५ वटा सूत्रहरु छन् । यथार्थमा योगमा कुनै दार्शनिक मत थिएन । ईश्वरको अस्तित्वलाई पन्छाउने हो भने, साङ्ख्य दर्शनमा भएका २४ वटा विशेषताहरु रही आएका छन् । योग क्रियाहरु सबै तथा शाक्त सिद्धान्त अनुसार सञ्चालन भई रहेको छ । नियमित रुपमा गरिने योग अभ्यास जसको सम्बन्ध रोग निवारण तथा अर्को अति प्राकृतिक क्षमताको साथमा जोड दिइएको छ । गौतमबुद्धले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभन्दा पहिले ६ वर्षसम्म मुख्य रुपमा योग अभ्यासमा नै जीवन बिताएका थिए र जैनका मुलधर्म गन्थ्रमा योगमा विशेष जोड दिइएको छ । गौतम बुद्धले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभन्दा पहिले ६ वर्षसम्म मुख्य रुपमा योग अभ्यास नै गरे र बौद्धका मुल धर्मग्रन्थमा योगको महत्व दर्शाइएको छ । पतञ्जलीका निम्न लिखित आठ योगदान अर्थात योग साधन छन् ।

– यम (आत्म नियन्त्रण)

– नियम (अनुशासन पालन)

– आशन (शारीरिक व्यायाम)

– प्राणायाम (श्वास–प्रश्वास नियमन)

– प्रत्याहार (बाह्य वस्तुबाट इन्द्रीयको रक्षा)

– धारणा (एकाग्र हुनु)

– ध्यान (मनन)

– समाधि (एकाग्रचिक्त हुनु) 

निश्कर्षमा के भन्न सकिन्छ भने योग अभ्यासद्वारा मन, शरीर र ईन्द्रीयहरुलाई नियन्त्रण गरी मोक्ष प्राप्त गर्न सकिन्छ । योग दर्शनले साङ्ख्य दर्शनको ज्ञान, सिद्धान्त र तत्व मीमांसाका पच्चीसै तत्वलाई पूर्ण रुपले अङ्गीकार गर्दै ईश्वरीय तत्वलाई मात्र थप गरेको देखिन्छ । योग दर्शनले पछिल्लो समयमा ईश्वरीय सत्तालाई स्वीकार्न पुगेको देखिन्छ । समग्रमा समीक्षा गर्नुपर्दा वर्तमान समयमा समेत विश्वव्यापाी रुपमा योग अध्यासको प्रचलन व्यापक रुपमा त्यागिँदै गएको हुँदा यसको महत्व दिन प्रतिदिन अझ सशक्त रुपमा बढ्दै गइरहेको पाइन्छ ।

३) न्याय दर्शनको सारः

– न्याय दर्शनको प्रणेता महर्षी अक्षपाद गौतम हुन् । न्याय दर्शनको दार्शनिक आधार ग्रन्थ भनेको उनीद्वारा लिखित न्याय सूत्र नै हो । न्याय दर्शनमा ज्ञानका चार साधन रहेका छन् । प्रत्यक्ष, अनुमिति शब्द र उपमिति । यसमा कार्य कारण सिद्धान्तलाई आधार बनाई ईश्वरको अस्तित्व प्रमाणित गरिएको छ । जड वस्तुलाई मिलाउने, धारण गर्ने, विनाश गर्ने कोही छ भने त्यो भनेको ईश्वर नै हो । न्याय दर्शनको लक्ष्य मोक्ष प्राप्त गर्नु हो । न्याय दर्शनले पदार्थ असङ्ख्य भए पनि जम्मा १६ वटा पदार्थको ज्ञानलाई मोक्ष प्राप्तिको लागि अनिवार्य ठानेको छ । पदार्थबाट नै दुःखको कारण पत्ता लाग्ने र दुःखको नाश नै मोक्ष भन्ने दार्शनिक निचोड प्रस्तुत गरेको छ । न्याय दर्शनले भौतिकवादी चिन्तनलाई आफ्नो दार्शनिक आधार बनाए पनि अन्ततः यी सबै तत्व ईश्वरले नै निर्माण गरेका हुन् र सम्यक ज्ञान पनि ईश्वरकै कृपाबाट मात्र प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने भाववादी चिन्तन अङ्गाल्न पुगेको हुँदा यो दर्शन आध्यात्मिक दर्शनको रुपमा उभिएको छ । यस दर्शनले वेदलाई आफ्नो प्रामाणिक आधार मनेको छ ।

४) वैशेषिक दर्शनको सारः

– वैशेषिक दर्शनका प्रणेता महर्षी उलुक कणाद हुन् । यस दर्शनलाई औलक्य दर्शन पनि भन्ने गरेको पाइन्छ । ईश्वरलाई वैशेषिक दर्शनमा सृष्टिकर्ता मानिएको छ ।

– ग्रिक दर्शनले परमाणुलाई स्वभार्षिले सक्रिय र गतिशील हुने तर्क राखेको छ भने पूर्विय वैशेषिक दर्शनका प्रणेता कणादले परमाणुलाई निस्कृय मानेका छन् ।

– ईश्वरद्वारा गति पैदा भएपछि मात्र सक्रिय भई सृष्टि हुने विचार राखेका छन् । यिनको समय ई.पू. दोस्रो शताव्दीतिर भनिन्छ । वैशेषिक दर्शनको दार्शनिक आधार भनेको वैशेषिक सुत्र नै हो, यस सुत्र सङ्ग्रहमा जम्मा ३९६ सुत्र सङ्ग्रहित छन् । यस दर्शनले ईश्वर, आत्मा र मनलाई विशेष स्थान दिएको पाइन्छ ।

– वैशेषिक दशर्नले ईश्वरलाई परमाणुको सञ्चालक परमात्माको रुपमा स्वीकार गरेको छ । वैशेषिक दर्शनले भौतिकवादी चिन्तनलाई अंगीकार गरेतापनि वैदिक कर्म, अनुष्ठान ईश्वरीय सत्तालाई सम्पूर्ण चराचर जगतको सञ्चालक एवम् परमात्मा मान्ने हुँदा र वेदलाई प्रामाणिक रुपमा स्वीकार गर्ने हुँदा यो अध्यात्मवादी दर्शनको कित्तामा उभिन पुगेको छ ।

५) मीमांसा दर्शनको सारः

– मीमांसा दर्शनका प्रणेता जैमिनी हुन् । उनले मीमांसा सूत्रको रचना गरेका छन् । मीमांसा दर्शन वेदमा आधारित दर्श नै हो ।

– वेदले निर्देश गरेको कर्मलाई महत्व दिए पनि त्यो कर्म पूरा हुनका लागि ईश्वरीय सत्तालाई मीमांसा दर्शनले महत्व दिएको पाइन्छ ।

– मिमांसा दर्शन सुरुमा निरीश्वरवादी (नास्तिक) भएतापनि पछिल्लो चरणमा आएर यसले ईश्वरीय सत्तालाई स्विकार गर्न पुगेको देखिन्छ ।

– राहुल सांकृत्यायन (२०१६) भन्छन् । जैमिनीले वेदको स्वतः सिद्ध गरेर यज्ञ र कर्मकाण्डको बाटो खुला गर्ने काम गरे, वेदलाई नित्य अनादि अपौरुषेय गर्नु नै सजिलो ठाने । मीमांसा दर्शनले वैदिक कालदेखि चल्दै आएको पुरोहित्याई प्रथालाई जीवित राख्ने अन्तिम प्रयास गरे । मीमांसा दर्शन शुरुमा निरीश्वरवादी हुँदा हुँदै कालान्तरमा ईश्वरवादी बन्न पुगेको पाइन्छ ।

६) वेदान्त दर्शनका सारः

– वेदान्त दर्शनको प्रणेता व्यास वा वादरायण हुन्ः उपनिषद्का सम्पूर्ण सिद्धान्तलाई समेटेर ब्रहम सुत्रको रचना भएको छ । यस ग्रन्थमा ५५५ वटा सुत्रहरु छन् ।

– त्यहाँ ब्रहम, जीव, जगत, ईश्वर सम्बन्धी सुत्रहरु छन् । तिनलाई वेदान्त सूत्र भनिन्छ । यस दर्शनमा ईश्वरलाई जगतको सृष्टि, स्थिति र संहारका रुपमा लिइएको छ । यो जगत ईश्वरकै ईशारामा नाचेको छ । सारा सृष्टि इश्वरकै मानिएको छ । भौतिक र आध्यात्मिक उन्नति पनि ईश्वरकै हातमा छ । ईश्वरको भर परे सबै कुरा पूर्ण हुन्छ भन्ने मान्यता वेदान्त दर्शनको रहेको छ । ईश्वरको कृपाले गर्दा ८३ लाख ९९ हजार ९९९ योनीमा फसेको प्राणीलाई मानव बनाएर मुक्ति पद प्राप्त गर्ने मौका प्रदान गर्नु ईश्वरको ठुलो अनुगह्र हो । वेदान्त दर्शनको दार्शनिक निचोड भनेको ब्रह्म मात्र एक सत्य हो र यो सारा भौतिक तथा अभौतिक जगत ब्रहमबाटै प्रादुर्भाव भएका हुन् र अन्ततः यी सबै ब्रह्ममै लीन हुन पुग्दछ भन्ने मान्यता राख्दछ ।

साङ्ख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा र वेदना दर्शनहरुका सारः

पूर्वीय आर्य (शस्त्रीय) दर्शनः षड्दर्शनमा ईश्वर सम्बन्धी चिन्तन व्यापक रुपमा पाइन्छ । यति मात्र होइन धेरैजसो पूर्वीय दर्शनमा इश्वरीय सत्ता प्रमुख रुपमा हावी एवम् प्रभावी भएको पाइन्छ । सम्पूर्ण चिज, सबै कुरा सबै थोक ईश्वर नै हो भन्ने पाइन्छ । साङ्ख्य दर्शनले ईश्वरको अस्तित्वलाई स्वीकार नगरे पनि वेदलाई प्रमाण मान्दछ । त्यसैले साङ्ख्य दर्शन अध्यात्मवादी दर्शन हो । योग दर्शनले जड, प्रकृति र चेतन पुरुष परस्पर विरोधी तत्वलाई सम्पर्कमा ल्याएर ईश्वरले प्रेरक र योजकको काम गर्ने बनाएको छ । न्याय दर्शनमा ईश्वरको इच्छा अनुसार क्रिया उत्पन्न भए पनि परमाणुमा गति पैदा भई सृष्टि हुने भएकाले ईश्वरलाई व्यक्तित्वपूर्ण मानेको छ । वैशेषिक दर्शनले ईश्वरलाई सृष्टिकर्ता मानेको छ । मीमांसा दर्शनमा कर्म कर्ताले सम्पूर्ण गर्ने बली लगायतका वस्तु स्वीकार गर्ने इश्वरलाई अपूर्व प्रदान गर्ने मानिएको छ । वसन्त दर्शनमा व्यवहारिक दृष्टिले ईश्वरलाई सत्य र सृष्टि, स्थिति, संहारकका रुपमा लिइएको पाइन्छ ।

शाश्वत सिद्धान्तः

– ईश्वरलाई मूर्तिको रुपमा बनाएर पूजा गर्ने काम लगभग २५०० वर्ष पहिलेदेखि नै सुरु भएको हो । यसभन्दा पहिले मानिसले निराकार ईश्वरकै उपासना गर्दथे । रामायणको समय लगभग १० लाख वर्ष पुरानो हो । महाभारतको समय लगभग ५२०० वर्ष पुरानो हो । पृथ्वीमाथि वैदिक साम्राज्य सृष्टिको आरम्भदेखि लिएर महाभारत कालसम्म लगभग १,९७,२९,४४,००० सम्म रहयो । वैदिक कालमा शिक्षा प्रणाली गुरुकुलीय थिए ।

– वैदिक धर्ममा व्यक्तिगत जीवनलाई चार भागमा बाँडिएको छ, जसलाई आश्रम भनिन्छ ।

१) ब्रह्मचार्यश्रम (जन्मदेखि २५ वर्षसम्म)

२) गृहस्थाश्रम (२६ वर्षदेखि ५० वर्षसम्म)

३) वानप्रस्थाश्रम (५१ वर्षदेखि ७५ वर्षसम्म)

४) सन्यास आश्रम (७६ वर्ष भन्दा माथि १०० वर्षसम्म) भनेर भनिन्छ ।

वेद र वैदिक साहित्यमा मनुष्य जीवनको अन्तिम लक्ष्य-उद्देश्य-प्रयोजन समस्त दुःखहरुबाट छुटकारा पाउनु भनेर भनिएको छ । आध्यात्मिक अज्ञान नष्ट भएपछि सबै दुःखबाट छुट्टी सम्भव छ । आध्यात्मिक अज्ञान ईश्वरद्वारा आध्यात्मिक शुद्ध ज्ञान दिएपछि नष्ट हुन्छ । ईश्वरले आध्यात्मिक शुद्धज्ञान, चित्त (मन) को समाधिको अवस्थामा दिन्छन् । समाधिको अवस्था मन र ईन्द्रीयहरु माथि नियन्त्रण गरेपछि प्राप्त हुन्छ । मन र ईन्द्रीय माथि पूर्ण नियन्त्रण आत्माको साक्षात्कार गरेपछि हुन्छ । आत्माको साक्षात्कार आत्मासित सम्बद्ध विज्ञानलाई पढेर, विचार गरेर, निर्णय गरेर र दृढनिश्चिय गरे साधना, तपस्या र पुरुषार्थपूर्वक कार्य गर्नाले नै हुन्छ । जुन मनुष्य शरीर, मन र ईन्द्रीयद्वारा जति पनि असल र खराब कर्महरु छन्, ती सबैको मूल सुख दुःखका रुपमा अवश्य प्राप्त हुन्छ । यही कर्मको फलनै सिद्धान्त हो । परमेश्वरको उपासना गर्नाले वुद्धि पत्रिव हुन्छ र आनन्द प्राप्ती हुन्छ, अत्यधिक बल प्राप्त हुन्छ भने मनमा उत्तम विचारहरु पैदा हुन्छन् । परिणामतः मनुष्यले भविष्यमा खराब कर्म गर्दैन या भनौं कम गर्छ ।

– इश्वरसित कार्य सफलताका लागि बल, साहस, उत्साह र पराक्रम आदि प्राप्त गर्नका लागि प्रार्थना गर्न, यी काममा सफलता प्राप्त गर्ने उपायहरु छन् ।

– ईश्वरसित प्रति दिन जीवनलाई उन्नत बनाउनको लागि आत्मिक, बल, ज्ञान, विज्ञान, धैर्य र सहिष्णुता आदि गुणहरुको प्राप्तीका लागि प्रार्थना गर्दै रहनुपर्छ । आत्मा, परमात्मा, प्रकृति, मन, वुद्धि, मोक्ष, बन्धन, पुनर्जन्म, कर्म र तिनको फल, संस्कार, ध्यान र समाधि इत्यादि विषयहरुको ज्ञान, विज्ञान प्राप्त गर्नु र तदनुसार आचारण गर्नुलाई नै आध्यात्मिकता भनेर भनिन्छ । उत्तम गुण, कर्म र स्वभाव भएको मानिसलाई नै आर्य भनिन्छ । भारतीय (आर्यहरु) को प्राचीन धर्म वैदिक अथवा सनातन धर्म नै थियो । वौदिक धर्मावलम्बीहरुको धार्मिक पुस्तक वेद हो । सनातन धर्मीको अभिवादनको शब्द नमस्ते या नमस्कार हो नमस्ते नमस्कारको अर्थ हामीले तपाइमाथि सम्मान प्रकट गर्दछौं भन्ने हो । नमस्ते ऋषि संस्कृति कै हिस्सा हो । जीवनपथमा अघिबढ्नका लागि प्रतिदिन रात्रिशयन पूर्व अलिकति समय आँखा बन्द गरी धैर्यपूर्वक आत्मनिरीक्षण अवश्य गर्नु पर्दछ ।

– मनुष्यको आयु निश्चित छैन । आयुलाई घटाउन र बढाउन सकिन्छ । आयुलाई बढाउने उपाय यस प्रकार छन्ः सात्विक भोजन, नियमित दिनचर्या, ब्रहमचर्यको परिपालन, पूर्ण निद्रा, योग प्राणायम, व्यायाम, असल पुस्तकको पठनपाठन सत्संग विद्वान र श्रेष्ठ मानिसका साथमा मित्रता, इश्वरमाथि श्रद्धा र विश्वास, सतर्कता, साबधानी, शान्ति प्रसन्नता र धैर्य, दया तथा क्षमा आदि सम्यक व्यवहार । यी उपायहरुले मनुष्यले आफ्नो आयुलाई बढाउन सक्दछ । तामसिक भोजन, अनियमित दिनचर्या, असंयम, व्यभिचार, धुम्रपान, मद्यपान, अधिक जागरण, स्वाध्याय, सत्संग नगर्नु, गलत मानिससित मित्रता, नास्तिकता, असावधानी, क्रुरता, अशान्ति, चिन्ता, शोक, भय र रोग आदिका कारण मनुष्यका शारीरिक र मानसिक शक्ति कम भएर जान्छन् र ऊ अल्पायु मै अकाल मत्यूलाई प्राप्त गर्न विवश हुन्छ । मनुष्यको पुनर्जन्म हुन्छ । जीवात्माको पुनर्जन्म हुन्छ । सार्वजनिक कल्याणका कार्यलाई पनि त्यागेर तपस्या र प्रतिवद्धताका साथ काम गर्नु पर्दछ । पहिला ब्रहम जिज्ञासालाई उठाउनु पर्दछ । यसको समाधान पछि नै सम्पूर्ण जिज्ञासाहरुको पनि स्वतः समाधान हुन्छ । (आचार्य वालकृष्ण)

निष्कर्षः

पूर्वीय दर्शनअन्तर्गत साङ्ख्य योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा र वेदान्त जम्मा ६ वटा दर्शनहरुमा पाइने ईश्वरीय सत्ता एवम् यसको मार्गदर्शन गर्ने शाश्वत सिद्धान्तको माथि चर्चा गरिसकिएको छ । अब आगामी दिनमा नास्तिक ईश्वरको अस्तित्व अस्वीकार गर्ने जैन दर्शन, बौद्ध दर्शन र चार्वाक दर्शनको समीक्षात्मक चर्चा गरिनेछ ।

लेखकः दर्शन शास्त्रको अध्येता हुनुहुन्छ ।






सम्पर्क
समृद्ध समाज दैनिक
मानसचोक, हेटौंडा-२, मकवानपुर
०५७-५२६८३०
sambridhasamaj@gmail.com


7364222 Times Visited.
हाम्रो समुह
सुरेश श्रेष्ठ, सम्पादक, ९८५५०-६८२२७
more...
संचालन तथा प्रायोजनको हक सर्बाधिकार © समृद्ध समाज दैनिक २०७५ मा सुरक्षित रहनेछ ।
Powered by: ExNet  
Top