18 Jan 2020   |   
logo
विचार

शिक्षामा नवोदय युग



विचार   528 पटक पढिएको   सुरेश श्रेष्ठ     
केही वर्षयता नवोदय शिशु सदनको नाम सहरमा चर्चाको विषय बनेको छ । वर्षौंसम्म सामान्य निजी विद्यालयको रुपमा चलिरहेको नवोदयले एक्कासी सुन्दर शैक्षिक भवन बनाएर शिक्षामा आमूल परिवर्तनको प्रयास गरेसँगै नवोदय शिशु सदन बजारमा परिचित बनेको हो । नवोदयले विद्यालय शिक्षामा आमूल परिवर्तनको प्रयास गरेको केही वर्षमै सहरमा थप चर्चा बढेको छ ।

शिक्षामा नवोदय युग


मेरो घरदेखि नजिकको एउटा निजी विद्यालय अत्यन्त सामान्य ढंगले सञ्चालनमा रहेको थियो । म हेटौंडा स्कूल अफ म्यानेजमेन्टमा दश जोड दुई तह र स्नातक तह अध्ययन गर्दै गर्दा हेटौंडा स्कूल अफ म्यानेजमेन्टका प्रिन्सीपल पुरनबहादुर जोशीकी श्रीमति शकुन्तला जोशीले नवोदय शिशु सदन सञ्चालन गर्नुभएको हो भन्ने थाहा पाउने अवसर रह्यो । हेटौंडा स्कूल अफ म्यानेजमेन्ट हेटौंडामा परिचित भइसक्दा एकै परिवारका अर्का सदस्यले सञ्चालन गरेको विद्यालय अन्यन्त सामान्य अवस्थामा चलिरहनु असामान्य जस्तै लाग्दथ्यो । शकुन्तला मेडमले निजी विद्यालय आर्थिक लाभका लागि भन्दा पनि शिक्षामा आम बालबालिकाको अवसर रहोस् भन्ने नै थियो भन्ने लाग्छ । मेरै छिमेकमा कतिपय भाईबहिनीको शिक्षण शूल्क तिर्न नसक्दा पनि विद्यँलयबाट पढाइ भने छाड्नु परेको थिएन ।

शकुन्तला मेडमले व्यापारले भन्दा पनि सेवाभावले सञ्चालन गर्नुभएको नवोदयले पछिल्लो समय व्यावसायिक रुपमा पनि आकर्षक आम्दानी गरेको जस्तो देखिन्छ । शकुन्तला मेडम अहिले पनि विद्यालयको अभिभावकको रुपमा सक्रिय हुनुहुन्छ । पुरन सर र शकुन्तला मेडमको छोरा दिपेश सरले अहिले विद्यालयलाई नयाँ आयाममा अग्रसर गराइरहनुभएको छ । करोडौं लगानी गरेर भौतिक संरचना निर्माण गर्दै शिक्षण प्रणालीमा पनि सुधार गर्ने गरी नवोदयले गरेको प्रयासमा दिपेश सरको अगुवाई सराहनीय छ ।

निजी विद्यालयको रुपमा नवोदय शिशु सदनले हेटौंडामा सम्भवतः सबैभन्दा बढी शिक्षण शूल्क लिइरहेको छ । महंगो शिक्षण शूल्क हुँदा पनि अभिभावक भने नवोदयलाई नै रोजिरहेका छन् । नवोदयले सैद्धान्तिक शिक्षालाई व्यवहारिक शिक्षामा रुपान्तरण गर्न सुरु गरेको छोटो अवधिमै सकारात्मक नतीजा हासिल गरेको छ । नवोदयले गरेको राम्रो प्रयासलाई हेटौंडाका अन्य निजी तथा सरकारी विद्यालयले पनि आत्मसात गर्ने प्रयास गरेको छ । शिक्षामा भएका अभ्यासहरु मध्ये राम्रो नतीजा दिने शैली, सीप र प्रविधिलाई आत्मसात गर्नु सराहनीय पक्ष हो । विद्यालयमा बालबालिकालाई कसरी उत्सुक बनाउने ? खोजमूलक, अनुसन्धानमूलक अभ्यासमा कसरी सहभागी गराउने ? विद्यार्थीका प्रतिभालाई कसरी प्रस्तुत गराउने भन्ने सन्दर्भमा नवोदयले गरेका प्रयास सराहनीय छन् ।

नवोदयले अभिभावक, नागरिक समाज, समाजका विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तित्वलाई आफ्ना विद्यार्थीसँग परिचित गराउँदै व्यवहारिक शिक्षा प्रदान गरिरहेको छ । यस क्रममा विद्यालयले अनेकौं व्यवस्थापकीय कार्य गरिरहेको छ । निजी विद्यालयमा अभिभावकको अन्धआकर्षण रहेको हाम्रो जस्तो समाजमा पैसा नै कमाउनका लागि निजी विद्यालयले यत्तिधेरै मिहिनेत गर्नुपर्ने अवस्था छैन । नियमित पठनपाठनलाई प्रभावकारी बनाउने नाममा थोरै प्रयास गरेर नियमित शूल्क असुल्ने प्रयास मात्रै गरे पुग्ने थियो । तर, नवोदयले अभिभावकसँग लिने शूल्कको सट्टा ती अभिभावकका सन्तानलाई सक्षम र सशक्त बनाउने, ज्ञान र सीपयुक्त बनाउने महत्वाकांक्षा आत्मसात गरेको छ ।

बालबालिकाको ज्ञान, सीप, दक्षता र क्षमता विकास गर्नकै लागि विद्यालय शिक्षाका लागि सरकारले निर्धारण गरेको पाठ्यक्रममा आधारित भएर  नियमित पठनपाठनको सामान्य प्रक्रियाभन्दा फरक नवोदयले अतिरिक्त क्रियाकलापमा देखाएको चासो र गरिरहेको लगानी अभिभावकलाई चित्त बुझ्दो छ । नवोदयको प्रयासमा धेरै सुधार गर्नुपर्ने पक्षहरु पनि छन् । सिकाईलाई महंगो बनाएर अभिभावक र विद्यार्थीलाई आत्मसात गर्न नसक्ने चुनौति थपिदिनु हुन्न । यद्यपि प्रभावकारी शिक्षाका लागि लगानी जरुरी हुन्छ नै ।

नवोदयले नियमित रुपमा गर्ने विविध कार्यक्रममध्ये हेटौंडा बाल कला, साहित्य महोत्सव महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ । दोस्रो संस्करणमा आइपुग्दा नवोदयले बाल कला, साहित्य महोत्सवलाई आफ्नो मात्रै नभएर सिंगो मकवानपुरकै कार्यक्रमको रुपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरेको छ, जुन अत्यन्त सराहनीय छ । प्रयास नवोदयले गरे पनि यसबाट हुने लाभ र यसका लागि योगदान गर्न सक्ने मकवानपुरका सबैको सहभागिता अनिवार्य हुन्छ । महोत्सवमा नवोदय विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक, सञ्चालक मात्रै नभएर मकवानपुरको शिक्षामा सुधारको प्रयास चाहने सबै विद्यालय, विद्यार्थी, अभिभावकको सहभागिता रहने वातावरण बनेको छ । यसका लागि स्थानीय सरकारलाई पनि साथमै लिएर हिँड्ने प्रयास भएको छ ।

महोत्सवमा विद्यालयका बालबालिकाका क्रियाकलापलाई प्रस्तुत गर्ने एउटा मञ्चको रुपमा स्थापित गर्न खोजिएको छ । जसले बालबालिकालाई आविष्कारक बन्न प्रेरित गर्नेछ । विद्यालय तहका बालबालिकालाई भोलिको सुन्दर परिकल्पना गर्न प्रेरित गरिरहेको छ । हाम्रा अभिभावकहरु आफ्ना बालबालिकालाई किताब पढेनन् भनेर चिन्ता गरिरहँदा नवोदयले तिनै बालबालिकाका रचना समेटेर पुस्तक प्रकाशन गर्दैछ । यो अभियानमा साथ दिन हेटौडा–१८, हर्नामाडीस्थित मकवानपुर बालविद्या सदनले पनि पुस्तक प्रकाशन गर्दैछ । प्रयास गर्दा नवोदय, मकवानपुर बालविद्या सदन मात्रै होइन अन्य विद्यालयले पनि आफ्ना विद्यार्थीका रचना समावेश गरेर पुस्तक प्रकाशन गर्न सक्छ भन्ने तथ्य स्थापित भएको छ । अब अन्य विद्यालयलाई समेत चुनौति भएको छ कि बालबालिकालाई पढाउने मात्रै होइन कि ज्ञानको स्रोतको रुपमा कसरी विकसित गर्ने भन्ने ।

बाल कला, साहित्य महोत्सवमा विद्यार्थीले आफ्ना क्षेमतालाइ प्रस्तुत गर्दै गर्दा ख्यातीप्रँप्त राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय एवम् स्थानीय व्यक्तित्वसँग साक्षात्कार गर्ने अवसर समेत पाउनेछन् । यसले विद्यार्थीको रचना कला, सीप र दक्षतामा अझ उत्प्रेरणा प्राप्त हुनेछ । शिक्षालाई समग्र समाज विकासको आधारको रुपमा स्थापित गर्ने गरी नवोदयले छोटो समयमा गरेको प्रयास सराहनीय छ । नवोदयले पढ्ने–बढाउने परम्परालाई सिक्ने–सिकाउने मात्रै नभई सिकेका कुरा व्यवहारमा उतार्ने र त्यसको प्रभावका आधारमा भोलिको समाजको परिकल्पना समेत गर्न सक्ने सक्षम विद्यार्थी तयार पार्ने प्रयास गरेको छ ।

मकवानपुर जिल्लाको शिक्षामा नवोदय शिशु सदनको उमेर २४ वर्षको भए पनि नेपाली समाजका लागि आवश्यक प्रभावकारी शिक्षा प्रदान गर्ने प्रयास गरेको एक दशक पनि भएको छैन । छोटो अवधिमा नवोदयले मकवानपुरको शिक्षामा दोस्रो पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्दछ । २०५० को दशकमा पुरन सरले कडा अनुशासन र स्तरीय शिक्षाको नारासहित उच्च मावि तथा विश्वविद्यालय तहको शिक्षामा नयाँ आयाम स्थापित गर्न सफलता हासिल गर्नुभयो भने दिपेश सरले २०७० को दशमा आइपुग्दा शिक्षामा अनुशासन नै पर्याप्त भएको सावित गर्नुभएको छ । शिक्षाका सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्न दिपेश सरले नवोदयलाई सफल सावित गराउनुभएको छ । नवोदयले गरेका सकारात्मक प्रयास अन्य विद्यालयहरुमा पनि आत्मसात गर्नुले मकवानपुरको शिक्षामा नवोदय युगको सुरुवात भएको मान्न सकिन्छ भने प्रतिस्पर्धी मानिने संस्था, समूहको सकारात्मक प्रयासलाई आत्मसात गरेर त्यसलाई अवलम्बन गर्न सक्ने फराकिलो सोँचाईलाई पनि मकवानपुरले सावित गरेको छ । बाल कला, साहित्य महोत्सव २०७६ ले मकवानपुरको शिक्षामा भएको सकारात्मक प्रयासलाई उजागर गर्नुका साथै आगामी दिनमा गर्नुपर्ने कामका बारेमा पनि सरोकारवालालाई मार्गनिर्देश गर्न सफलता मिलोस् । शुभकामना ।







सम्पर्क
समृद्ध समाज दैनिक
मानसचोक, हेटौंडा-२, मकवानपुर
०५७-५२६८३०
sambridhasamaj@gmail.com


23851712 Times Visited.
हाम्रो समुह
सुरेश श्रेष्ठ, सम्पादक, ९८५५०-६८२२७
more...
संचालन तथा प्रायोजनको हक सर्बाधिकार © समृद्ध समाज दैनिक २०७५ मा सुरक्षित रहनेछ ।
Powered by: ExNet  
Top